Міне, жарияланымның қазақ тіліне аудармасы:
Ол күн сайын таңғы 6:47-де — тура өзінің туған минутында — қолына күйдіргі ыстық шай толтырылған кесесін ұстап, кіреберіске шығып, күннің шығуын тамашалайтын. «Бұл менің мәңгілікпен сырласуым», — дейтін ол. Өмірден өтер алдындағы үш күн бұрын, ол соңғы рет таңның атуын қарсы алды.
Бірінші тарау: Қасқырды баулыған қыз
1954 жылдың қысы. Жеті жасар Сәуле боранда мектептен үйіне қайтып келе жатады. Кенеттен оның жолын үш сұр көлеңке кеседі — бұл аштықтан ауылға дейін жеткен қасқырлар еді. Қыз селт етпей қатып қалады. Қалтасында — тек бір үзім нан, інісіне сақтап келе жатқан мектептегі түскі асы.
«Мен нанды үш бөлікке бөлдім де, оларға лақтырдым, — деп еске алды ол жылдар өткен соң. — Содан кейін ән салдым. Анам айтатын бесік жырын. Қасқырлар нанды жеп, кетіп қалды. Содан бері мен сөз бен әннің қорқыныштан да күшті екенін білдім».
Бұл оқиға ауыл аңызына айналды. Бірақ оның жалғасын көпшілік біле бермейді: әлгі қасқырлардың бірі, жаралы, бір аптадан кейін олардың үйіне қайтып келді. Сәуле әкесі іссапарда болғанда, оны қорада екі ай бойы күтіп-бақты. Қасқыр көктемде кетті, бірақ әр қыста ай толғанда Төлегеновтердің үйінің жанынан ұлыған дауыс естілетін — олардың «қар досы» ұмытпаған еді.
Екінші тарау: Үздік студенттің бүлігі
1965 жыл. Қазақ педагогикалық институтының акт залы. Диплом қорғау. Сәуле кафедраға шығып, оқыту әдістемесі туралы дайындаған жұмысын оқудың орнына, портфелінен… балалардың суреттерін шығарады.
«Бұл суреттерді саңырау балаларға арналған интернаттың тәрбиеленушілері салды. Мен оларды өнер арқылы сөйлеуге үйреттім. Олар поэзияны қабылдай алмайды деп есептеледі. Мен керісінше дәлелдедім».
Дау орасан зор болды. Комиссия тақырыпты өз бетінше өзгерткені үшін оқудан шығаруды талап етті. Бірақ ол өзімен бірге ертіп келген саңырау балалардың бірі Абайдың өлеңін ернін жыбырлату арқылы оқып бергенде, зал дуылдатып қол соқты. Диплом үздікке қорғалды. Ал Төлегенованың әдістемесі 20 жылдан кейін республикалық инклюзивті білім беру бағдарламасының негізі болды.
Үшінші тарау: Шатырда билеген директор
«Егер бір айдан кейін біздің мектеп үздік ондыққа кірмесе, мен шатырдың үстінде билеймін!», — деп мәлімдеді артта қалған №17 мектепке жаңадан тағайындалған 42 жастағы Сәуле.
Мұғалімдер мұны қалжың деп қабылдады. Бекер екен.
Ол төңкеріс жасады. Сабақтар ашық аспан астында өтті. Математика қазақ ою-өрнектері арқылы. Химия мектеп асханасында, онда балалар өздері тамақ дайындап, реакцияларды зерттеді. Физика домбыра арқылы — дыбыс толқындарын зерттеу. Бір айдың ішінде сабаққа қатысу 90%-ға өсті.
Иә, ол биледі. 1 маусым, Балаларды қорғау күні мектептің шатырында қазақтың «Қара жорға» биін биледі. Бүкіл мектеп аулаға жиналды. Содан бері бұл дәстүрге айналды — әр түлектер кешінде директор шатырда билейтін болды. 22 жыл ішінде ол уәдесін бірде-бір рет бұзған жоқ.
Төртінші тарау: Құпия дәптер
Оның кабинетінде сейф бар еді. Ақша үшін емес — дәптер үшін. Кәдімгі, торкөз, 96 парақтық. Сыртында баланың қолтаңбасымен: «Құпиялар» деп жазылған.
Онда оқушылардың армандары жазылған. Аты-жөнсіз. Біреу ғарышкер болуды, біреу әкесін табуды, енді біреу қараңғылықтан қорықпауды армандаған. Жылына бір рет ол орындалған армандарды аттарын атамай оқитын. 30 жыл ішінде — 1 847 орындалған тілек.
«Менің арманым қарапайым еді, — деп жазыпты біреу 1987 жылы, — анамның жылағанын тоқтатсам екен».
Осы жазбаның астына Сәуле Нұрғазиновнаның қолымен: «Орындалды. Анасын мектеп кітапханасына жұмысқа орналастырдым. Енді ол күн сайын күлімсірейді».
Бесінші тарау: 307-кабинеттегі ғажайып
2010 жылдың наурызы. Дарынды оқушы Асқарға лейкемия (ақ қан) диагнозы қойылды. Дәрігерлер үш ай өмірі қалды дейді. Сәуле Нұрғазиновна аурухана палатасын сыныпқа айналдырды. Күн сайын сабақтан кейін бүкіл 11 «Б» ауруханаға келеді. Химияны тамызғыштармен бірге, әдебиетті емшаралар арасында оқиды.
«Егер сен бітіру кешіне келе алмасаң, бітіру кеші саған келеді», — деді ол.
2010 жылдың 25 мамыры. Аурухана ауласы. Аурухана халаттарының сыртынан мантия киген 42 түлек. Асқар аттестатты бірінші болып алады. Мұғалімдерден құралған оркестр вальс ойнайды.
Асқар үш ай емес, үш жыл өмір сүрді. Университетке түсіп, үйленіп үлгерді. Оны ақтық сапарға шығарып салу кезінде Сәуле тек: «Ол бізді ең басты нәрсеге үйретті — әрбір күн бітіру кеші бола алады», — деді.
Алтыншы тарау: Соңғы сабақ
2025 жылдың 19 қыркүйегі, дүниеден өтерінен үш күн бұрын. Ол төсектен тұра алмайтын, бірақ өзіне бес жасар шөбересі Айаруды алып келуді өтінді.
«Саған соңғы сабағымды бергім келеді», — деп сыбырлады ол.
Жастығының астынан ескі фотосуретті шығарды — сол 1954 жылғы қыс, қардағы іздер.
«Мына іздерді көріп тұрсың ба? Қасқырдың ізі — түзу, адамның ізі — бұралаң. Қасқыр қайда бара жатқанын біледі. Адам іздейді. Біздің күшіміз осында — біз жолды өзгерте аламыз. Маған уәде бер: егер дұрыс жолмен жүрмегеніңді байқасаң — бұрыл. Барлығы түзу жүр десе де».
Бір сағаттан кейін бақшадан Айаруды тауып алды — ол «апам үйреткендей» деп, құмға әрлі-берлі бұрылыстар жасап, ізін қалдыруға тырысып жатыр екен.
Жетінші тарау: Аяқталмаған симфония
Оның жұмыс үстелінен бұрынғы оқушыларына арналған 93 басталған хат табылды. Әрқайсысы бірдей басталған: «Қымбатты менің адамым, сенің… сол күнің есімде…»
Әрі қарай нақты оқиғалар: Үшінші сыныптағы Мараттың оған («биология үшін!») деп өлі қарғаны сыйлағаны. Сәуленің кіші сіңлісіне оқулық сатып алу үшін бұрымын кесіп сатқаны. Бауыржанның мінсіз болғанша шығармасын 43 рет қайта жазғаны.
Оның күнделігінің соңғы бетінде аяқталмаған сөйлем бар: «Ұстаздың бақыты марапаттармен емес, жағылған жұлдыздардың санымен өлшенеді. Мен жақтым…»
Сан жазылмай қалған. Оны ақтық сапарға шығарып салуға 3 000 адам келді. Әрқайсысы шам (шырақ) алып келді.
Эпилог: Көбелек әсері
Жаназадан бір апта өткен соң №17 гимназияда түсініксіз жағдай болды. 307-кабинетке — оның кабинетіне — көбелек ұшып кірді. Қыркүйек, суық, көбелек қайдан келген? Абайдың портретіне қонды да, сілтідей тынды.
Содан бері күн сайын таңғы 6:47-де мектепте ғажайып болады — қайдан екені белгісіз көбелек пайда болып, дәлізді бір айналып ұшып, көзден ғайып болады. Физика мұғалімдері түсініктеме табуға тырысты. Биологтар оның түрін зерттеді. Скептиктер мұның астарында бір шикілік бар деп іздеді.
Ал балалар шындықты біледі: бұл — ұстазының бірінші сабаққа барлығының келгенін тексеріп жатқаны.
«Ұстаз өлмейді — ол мәңгі жасайды».
Қазақ тілінде «аруақ» деген сөз бар — ұрпағын желеп-жебейтін ата-баба рухы. Сәуле Нұрғазиновна мыңдаған адам үшін аруаққа айналды. Олармен қаны бір болмаса да, оларды одан да ұлы нәрсе — әрбір адам ұшу үшін туатынына деген сенім байланыстырды.
